Over Noord in 's-Hertogenbosch
Noord is een minder welvarende wijk met sociale uitdagingen en een gemengde bevolkingssamenstelling. Het opleidingsniveau ligt er rond het gemiddelde. De wijk kent een natuurlijke krimp: er overlijden jaarlijks meer inwoners dan er geboren worden, al is de bevolking relatief divers van samenstelling. De inwoners ervaren hun gezondheid duidelijk minder goed dan gemiddeld en kennen meer eenzaamheid. De sociale samenhang is minder uitgesproken, met relatief weinig vrijwilligers en mantelzorgers. Inwoners zijn minder tevreden over hun woonomgeving dan elders in de gemeente.
Wonen en leefomgeving
De wijk kenmerkt zich door een stedelijke dichtheid met overwegend huurwoningen, overwegend eengezinswoningen, en een oudere woningvoorraad (vooral van vóór 2000). Inwoners profiteren van een goed voorzieningenniveau, met dagelijkse benodigdheden dichtbij. Op het gebied van veiligheid scoort de wijk iets onder het landelijk gemiddelde.
Sociaaleconomisch en politiek
Financieel gezien kent Noord licht ondergemiddelde inkomens, gecombineerd met een laag mediaan vermogen. Politiek gezien is PVV de grootste partij. Op de links-rechts-as ligt de wijk iets onder het landelijk gemiddelde, met weinig religieus stemgedrag.
Kortom: een wijk met sociaaleconomische uitdagingen en een uitgesproken huurmarkt.
Buurten in Noord
Bedrijventerrein De Herven
520 inwoners
Bedrijventerrein De Herven is een middelgrote buurt populair bij jonge bewoners en starters. Het woningaanbod bestaat vooral uit ruime woningen, in een relatief betaalbaar segment. De buurt heeft de dagelijkse voorzieningen dichtbij en is goed bereikbaar. Wel worden er fors meer misdrijven geregistreerd dan in de meeste Nederlandse buurten.
Bedrijventerrein Noord
0 inwoners
Te weinig inwoners of woningen voor betrouwbare cijfers.
De Buitenpepers
2.185 inwoners
De Buitenpepers is een grote, stedelijke buurt met veel alleenstaanden. De buurt heeft de dagelijkse voorzieningen op korte afstand en is goed bereikbaar.
De Donk
1.915 inwoners
De Donk is een grote buurt. Het woningaanbod bestaat vooral uit compacte huurwoningen, in een relatief betaalbaar segment. De buurt heeft de dagelijkse voorzieningen dichtbij.
De Edelstenenbuurt
1.175 inwoners
De Edelstenenbuurt is een middelgrote buurt met veel jonge bewoners. Het woningaanbod bestaat vooral uit huurwoningen, in een relatief betaalbaar segment. De buurt heeft de dagelijkse voorzieningen op korte afstand en is goed bereikbaar.
De Hambaken
1.395 inwoners
De Hambaken is een middelgrote, stedelijke buurt. Het woningaanbod bestaat vooral uit compacte huurwoningen, in een relatief betaalbaar segment. De buurt heeft de dagelijkse voorzieningen op korte afstand en is goed bereikbaar.
De Haren
950 inwoners
De Haren is een middelgrote buurt. Het woningaanbod bestaat vooral uit compacte huurwoningen, vrijwel allemaal eengezinswoningen. De buurt heeft de dagelijkse voorzieningen op korte afstand en is goed bereikbaar.
De Herven
1.435 inwoners
De Herven is een middelgrote buurt waar veel gezinnen wonen. Het woningaanbod bestaat vooral uit ruime koopwoningen, vrijwel allemaal eengezinswoningen. De buurt is uitgesproken welvarend en staat bekend als een zeer geliefde woonomgeving.
De Muziekinstrumentenbuurt
1.210 inwoners
De Muziekinstrumentenbuurt is een middelgrote buurt waar veel gezinnen wonen. Het woningaanbod bestaat vooral uit huurwoningen, vrijwel allemaal eengezinswoningen. De buurt heeft de dagelijkse voorzieningen op korte afstand en is goed bereikbaar.
De Reit
1.800 inwoners
De Reit is een grote buurt. Het woningaanbod bestaat vooral uit compacte huurwoningen, in een relatief betaalbaar segment. De buurt heeft de dagelijkse voorzieningen op korte afstand en is goed bereikbaar.
De Rompert
2.315 inwoners
De Rompert is een grote, stedelijke buurt met relatief veel oudere bewoners. De buurt heeft de dagelijkse voorzieningen op korte afstand. Wel worden er meer misdrijven geregistreerd dan in de meeste Nederlandse buurten.
De Slagen
1.555 inwoners
De Slagen is een grote, stedelijke buurt met veel alleenstaanden. Het woningaanbod bestaat vooral uit compacte huurwoningen, in een relatief betaalbaar segment. De buurt heeft de dagelijkse voorzieningen op korte afstand.
De Sprookjesbuurt
1.710 inwoners
De Sprookjesbuurt is een grote, stedelijke buurt waar veel gezinnen wonen. Het woningaanbod bestaat vooral uit compacte huurwoningen, veelal appartementen. De buurt heeft de dagelijkse voorzieningen op korte afstand en is goed bereikbaar.
Orthen
1.565 inwoners
Orthen is een grote, stedelijke buurt. Het woningaanbod bestaat vooral uit compacte woningen. De buurt heeft de dagelijkse voorzieningen op korte afstand en is goed bereikbaar.
Orthen west
820 inwoners
Orthen west is een middelgrote buurt populair bij jonge bewoners en starters. Het woningaanbod bestaat vooral uit huurwoningen, grotendeels van recente bouw. De buurt heeft de dagelijkse voorzieningen dichtbij en is goed bereikbaar.
Andere wijken in 's-Hertogenbosch
Binnenstad
6 buurten
Binnenstad is een sterk stedelijke wijk met veel alleenstaanden. De woningvoorraad heeft een stedelijk appartementenprofiel in een overwegende huurmarkt, bij een qua inkomen gemiddelde bevolking.
De Groote Wielen
10 buurten
De Groote Wielen is een stedelijke wijk met een uitgesproken gezinskarakter. De woningvoorraad bestaat vooral uit eengezinswoningen in een overwegende koopsector, bij een qua inkomen gemiddelde bevolking.
Empel
4 buurten
Empel is een matig stedelijke wijk met een uitgesproken gezinskarakter. De woningvoorraad bestaat vooral uit eengezinswoningen in een overwegende koopsector, bij een qua inkomen gemiddelde bevolking.
Engelen
6 buurten
Engelen is een matig stedelijke wijk met een gemengde bevolkingssamenstelling. De woningvoorraad bestaat vooral uit eengezinswoningen in een uitgesproken eigenwoningmarkt, bij een qua inkomen gemiddelde bevolking.
Graafsepoort
6 buurten
Graafsepoort is een sterk stedelijke wijk met veel alleenstaanden. De woningvoorraad bestaat uit een mix van eengezinswoningen en appartementen in een gemengde koop- en huurmarkt, bij een qua inkomen gemiddelde bevolking.
Maaspoort
11 buurten
Maaspoort is een stedelijke wijk met een gemengde bevolkingssamenstelling. De woningvoorraad bestaat vooral uit eengezinswoningen in een overwegende koopsector, bij een qua inkomen gemiddelde bevolking.
Muntel / Vliert
3 buurten
Muntel / Vliert is een sterk stedelijke wijk met veel alleenstaanden. De woningvoorraad bestaat uit een mix van eengezinswoningen en appartementen in een overwegende huurmarkt, bij een qua inkomen gemiddelde bevolking.
Nuland
5 buurten
Nuland is een landelijke wijk met een gemengde bevolkingssamenstelling. De woningvoorraad bestaat vooral uit eengezinswoningen in een overwegende koopsector, bij een qua inkomen gemiddelde bevolking.
Rosmalen-Noord
9 buurten
Rosmalen-Noord is een matig stedelijke wijk met een gemengde bevolkingssamenstelling. De woningvoorraad bestaat vooral uit eengezinswoningen in een overwegende koopsector, bij een qua inkomen gemiddelde bevolking.
Rosmalen-Zuid
7 buurten
Rosmalen-Zuid is een matig stedelijke wijk met een vergrijsd profiel. De woningvoorraad bestaat vooral uit eengezinswoningen in een overwegende koopsector, bij een qua inkomen gemiddelde bevolking.
Vinkel
3 buurten
Vinkel is een landelijke wijk met een gemengde bevolkingssamenstelling. De woningvoorraad bestaat vooral uit eengezinswoningen in een overwegende koopsector, bij een qua inkomen gemiddelde bevolking.
West
11 buurten
West is een stedelijke wijk met veel alleenstaanden. De woningvoorraad bestaat uit een mix van eengezinswoningen en appartementen in een overwegende huurmarkt, bij een qua inkomen gemiddelde bevolking.
Zuidoost
12 buurten
Zuidoost is een matig stedelijke wijk met een vergrijsd profiel. De woningvoorraad bestaat uit een mix van eengezinswoningen en appartementen in een overwegende huurmarkt, bij een qua inkomen gemiddelde bevolking.
Postcodes in Noord
Veelgestelde vragen over Noord ('s-Hertogenbosch)
Antwoorden op de meest gestelde vragen over wonen, leven en verhuizen in de wijk Noord in 's-Hertogenbosch. Alle cijfers zijn gebaseerd op de meest recente data van CBS, GGD, Politie en Kiesraad en worden periodiek geactualiseerd. Gebruik deze informatie om een goed beeld te krijgen van Noord ('s-Hertogenbosch) als woonwijk.
De wijk Noord in 's-Hertogenbosch telt 20545 inwoners (bron: CBS). Daarmee is Noord ('s-Hertogenbosch) qua omvang een zeer grote wijk, vergelijkbaar met een kleine stad.
De wijk telt 15 buurten volgens de officiële CBS-indeling en maakt deel uit van de gemeente 's-Hertogenbosch, die in totaal 160757 inwoners heeft. Het aandeel van Noord binnen de gemeente komt daarmee op 12,8% van de totale bevolking.
De wijk Noord ligt in de gemeente 's-Hertogenbosch. Dit is de officiële indeling die het CBS hanteert voor statistische rapportages over Nederlandse wijken en buurten.
De officiële CBS-wijkcode van Noord is
WK079609 en de gemeentecode van 's-Hertogenbosch is
GM0796. Deze codes worden onder andere
gebruikt bij hypotheekaanvragen, verzekeringen en het opvragen van
wijk- en buurtstatistieken.
De bevolkingsdichtheid van Noord in 's-Hertogenbosch bedraagt 3328 inwoners per km². Ter vergelijking: het landelijk gemiddelde is 533 inwoners per km², en in de gemeente 's-Hertogenbosch als geheel wonen gemiddeld 1468 inwoners per km².
Noord ('s-Hertogenbosch) is daarmee een uitgesproken stedelijke wijk met een hoge bevolkingsdichtheid. Dat hangt samen met veel gestapelde bouw, korte afstanden tot voorzieningen en een levendig straatbeeld.
In Noord ('s-Hertogenbosch) bestaat 32% van de huishoudens uit gezinnen met kinderen, tegenover 31,6% landelijk. De gemiddelde huishoudgrootte bedraagt 2,1 personen (landelijk: 2,1).
Het gezinskarakter van Noord is ongeveer gemiddeld voor Nederlandse begrippen.
De leeftijdsverdeling van de inwoners van Noord ('s-Hertogenbosch) is als volgt:
- 0-15 jaar: 16% (NL: 15,2%)
- 15-25 jaar: 12% (NL: 12,3%)
- 25-45 jaar: 27% (NL: 25,6%)
- 45-65 jaar: 24% (NL: 26,6%)
- 65 jaar en ouder: 21% (NL: 20,5%)
De leeftijdsopbouw qua 65-plussers van Noord ligt rond het Nederlandse gemiddelde. De leeftijdsopbouw bepaalt voor een groot deel het karakter van Noord ('s-Hertogenbosch), van de behoefte aan scholen en kinderopvang tot zorg en levensloopbestendige woningen.
Het opleidingsniveau in Noord is als volgt verdeeld:
- Hoog (HBO/WO): 31,6% (NL: 32,5%)
- Middelbaar (HAVO/VWO/MBO 2-4): 34,2% (NL: 41,2%)
- Praktisch (basis/VMBO/MBO 1): 34,2% (NL: 26,3%)
Het opleidingsniveau in Noord is in lijn met het Nederlandse gemiddelde.
Van de inwoners van Noord ('s-Hertogenbosch) heeft 65% een Nederlandse herkomst (landelijk: 72,1%). Het aandeel inwoners met een Europese herkomst buiten Nederland is 11%, en met een herkomst buiten Europa 25%.
Noord ('s-Hertogenbosch) is qua herkomst aanzienlijk diverser dan het landelijk gemiddelde, met een grote variëteit aan culturen en achtergronden.
De gemiddelde WOZ-waarde van een woning in Noord ('s-Hertogenbosch) bedraagt €335.000 (peiljaar 2024). Hieronder de vergelijking met de omliggende gebieden:
- Wijk Noord: €335.000
- Gemeente 's-Hertogenbosch: €403.000
- Nederland: €378.000
Daarmee liggen de woningprijzen in Noord 11,4% onder het landelijk gemiddelde, wat de wijk relatief betaalbaar maakt en met name voor starters en doorstromers interessant kan zijn. De WOZ-waarde verschilt per buurt binnen de wijk; de exacte cijfers per buurt vind je via het buurtoverzicht onderaan deze pagina.
In Noord ('s-Hertogenbosch) is 41% van de woningen een koopwoning, en 59% een huurwoning. Landelijk ligt het aandeel koopwoningen op 57,2%, in de gemeente 's-Hertogenbosch op 52,0%.
In Noord is een fors deel van de woningvoorraad huur. Dat hangt vaak samen met een groter aandeel sociale huur, en maakt de wijk toegankelijk voor verschillende inkomensgroepen.
De woningvoorraad in Noord ('s-Hertogenbosch) is als volgt opgebouwd:
- Tussenwoningen: 50%
- Hoekwoningen: 19%
- Twee-onder-één-kap: 2%
- Vrijstaande woningen: 2%
- Appartementen: 27%
Het totale aandeel eengezinswoningen in Noord bedraagt 73% (landelijk: 63,4%). Het woningtype-profiel bepaalt sterk de prijsklasse en de doelgroep die in Noord terechtkomt, van starters in een appartement tot doorstromers in een vrijstaand huis.
De doorsnee woning in Noord ('s-Hertogenbosch) is gebouwd in 1975, tegenover 1977 landelijk. 50% van de woningen is gebouwd tussen 1972 en 1978, 80% tussen 1970 en 2009.
Daarmee is de doorsnee woning hier ongeveer even oud als in de rest van Nederland.
In Noord ('s-Hertogenbosch) heeft 36% van de woningen zonnepanelen op het dak. Het landelijk gemiddelde bedraagt 35,8%, in de gemeente 's-Hertogenbosch 35,0%. Daarnaast is 6% van de woningen aardgasvrij (landelijk: 11,2%).
Op het gebied van duurzaamheid ligt Noord rond het Nederlands gemiddelde. Voor wie hecht aan duurzaam wonen of lagere energielasten, zijn dit relevante indicatoren.
Een gemiddeld huishouden in Noord ('s-Hertogenbosch) verbruikt jaarlijks:
- Elektriciteit: 2440 kWh (landelijk: 2550 kWh)
- Aardgas: 780 m³ (landelijk: 800 m³)
- Teruglevering zonnepanelen: 650 kWh
Deze cijfers geven een indicatie van de te verwachten energielasten bij een verhuizing naar Noord, al lopen de verschillen tussen woningen flink op, afhankelijk van isolatie, woningtype en huishoudsamenstelling.
In Noord ('s-Hertogenbosch) worden gemiddeld per jaar 1091 misdrijven geregistreerd, oftewel 53,1 per 1.000 inwoners. Het landelijk gemiddelde ligt op 44,5 per 1.000 inwoners, in de gemeente 's-Hertogenbosch op 56,2.
De criminaliteitscijfers in Noord liggen iets boven het landelijk gemiddelde, wat in stedelijke wijken gebruikelijk is. De veiligheidsbeleving kan per buurt sterk verschillen. Bekijk daarvoor de specifieke buurtpagina's onderaan deze pagina.
In Noord ('s-Hertogenbosch) worden gemiddeld per jaar 21 woninginbraken geregistreerd door de politie. In de hele gemeente 's-Hertogenbosch zijn dat er 218 per jaar.
Het aantal inbraken en diefstallen per 1.000 inwoners in Noord bedraagt 13,7, tegenover 15,6 landelijk. Eenvoudige preventieve maatregelen zoals goed hang- en sluitwerk en buitenverlichting verkleinen het risico aanzienlijk.
In Noord ('s-Hertogenbosch) worden gemiddeld per jaar 479 overlastmeldingen geregistreerd, oftewel 23,3 per 1.000 inwoners (landelijk: 25,1). De meest voorkomende meldingen zijn:
- Jeugdoverlast: 119 meldingen per jaar
- Verwarde personen: 163 meldingen per jaar
- Alcohol/drugs: 51 meldingen per jaar
Het gemiddeld besteedbaar inkomen per inwoner in Noord bedraagt €29.000 per jaar (landelijk: €33.000, gemeente 's-Hertogenbosch: €35.000). Het gestandaardiseerd huishoudinkomen (gecorrigeerd voor huishoudsamenstelling) komt uit op €34.000.
Gemeten per inkomensontvanger ligt het inkomen in Noord onder dat van de doorsnee Nederlandse wijk, wat de wijk vaak een toegankelijker karakter geeft qua woonkosten.
Noord kan worden gekenmerkt als een wijk met licht ondergemiddelde inkomens. Van de inwoners heeft 16% een hoog inkomen (landelijk: 20,0%) en 45% een laag inkomen.
Het mediaan vermogen per huishouden in Noord bedraagt €23.000, tegenover een landelijke mediaan van €136.000.
De uitkeringscijfers in Noord:
- Bijstand: 3,12% (NL: 2,23%)
- WW: 0,97% (NL: 0,79%)
- Arbeidsongeschiktheid: 6,08% (NL: 4,28%)
- AOW: 18,45% (NL: 18,15%)
Het aandeel huishoudens met een bijstandsuitkering in Noord ligt boven het landelijk gemiddelde. Dat hangt vaak samen met de samenstelling van de woningvoorraad.
De gezondheidsbeleving van inwoners van Noord:
- (Zeer) goed ervaren gezondheid: 66,3% (NL: 72,8%)
- Eén of meer langdurige aandoeningen: 38,6% (NL: 34,9%)
- Wekelijks sportend: 49,8% (NL: 54,9%)
De zelfervaren gezondheid ligt onder het Nederlands gemiddelde.
In Noord voelt 53,2% van de inwoners zich in enige mate eenzaam, en 17,3% sterk eenzaam. Het landelijk gemiddelde is respectievelijk 47,2% en 13,6%.
Eenzaamheid is een belangrijke graadmeter voor de sociale kwaliteit van een wijk. Sociale cohesie wordt versterkt door vrijwilligerswerk (20,2% in Noord tegen 24,7% landelijk) en mantelzorg (13,5% versus 13,7% landelijk).
De inwoners van Noord beoordelen hun woonomgeving als volgt:
- 85,0% is tevreden met de eigen woning (NL: 88,1%)
- 80,7% is tevreden met de woonomgeving (NL: 86,9%)
- 82,6% is tevreden met het groen in de omgeving (NL: 84,1%)
De woontevredenheid in Noord ligt onder die in de meeste andere Nederlandse wijken. Dat kan samenhangen met overlast, voorzieningen of de staat van de openbare ruimte.
Bij de Tweede Kamerverkiezingen 2025 was PVV de grootste partij in Noord met 24,8% van de stemmen. In de gemeente 's-Hertogenbosch als geheel was D66 de grootste partij.
Het stemgedrag van een wijk weerspiegelt vaak het sociaaleconomisch profiel: opleidingsniveau, leeftijdsopbouw en woningvoorraad spelen hierin een belangrijke rol.
Het stemgedrag in Noord was bij de Tweede Kamerverkiezingen 2025 voor 51,7% rechts en voor 48,3% links (landelijk: 55,1% rechts). Elke partij heeft daarbij een vaste positie op de as; het percentage is het gewogen gemiddelde van alle stemmen, met 50% als het midden.
De politieke verhoudingen in Noord liggen rond het landelijk gemiddelde. Op de progressief-conservatieve as is het stemgedrag in Noord voor 46,4% progressief (landelijk: 45,1%).
In Noord stemde 8,0% van de kiezers op een confessionele partij (CDA, ChristenUnie of SGP) bij de Tweede Kamerverkiezingen 2025. Landelijk ligt dat percentage op 16,0%.
Verdeling per partij in Noord:
- CDA: 7,3% (NL: 11,8%)
- ChristenUnie: 0,5% (NL: 1,9%)
- SGP: 0,2% (NL: 2,3%)
De gemiddelde afstand tot een grote supermarkt vanuit een woning in Noord bedraagt 0,7 km (landelijk: 0,96 km). Binnen 3 km zijn vanaf een gemiddelde woning in Noord 12,6 supermarkten te bereiken.
Dagelijkse boodschappen doen is in Noord daarmee zeer eenvoudig: een supermarkt is doorgaans op loopafstand.
Vanuit een gemiddelde woning in Noord liggen de belangrijkste zorgvoorzieningen op:
- Huisartsenpraktijk: 1,0 km
- Apotheek: 1,1 km
- Ziekenhuis (incl. buitenpolikliniek): 2,4 km
- Huisartsenpost: 5,3 km
De nabijheid van zorgvoorzieningen is met name voor ouderen, gezinnen met jonge kinderen en mensen met een chronische aandoening een belangrijke factor bij de keuze voor een wijk.
De gemiddelde afstand tot de dichtstbijzijnde basisschool in Noord bedraagt 0,6 km (landelijk: 0,76 km). Binnen 1 km zijn vanuit een gemiddelde woning in Noord 1,3 basisscholen bereikbaar.
Voor voortgezet onderwijs ligt een middelbare school op gemiddeld 1,8 km. De afstand tot scholen is voor gezinnen met kinderen een belangrijke factor bij de keuze voor een woning in Noord.
Vanuit een gemiddelde woning in Noord ligt de dichtstbijzijnde oprit naar een hoofdverkeersweg op 1,6 km (landelijk: 1,89 km). Het dichtstbijzijnde treinstation ligt op gemiddeld 2,2 km (landelijk: 5,29 km).
Noord is daarmee uitstekend bereikbaar met het openbaar vervoer: een station ligt doorgaans op fietsafstand.
Belangrijkste voorzieningen rond een gemiddelde woning in Noord (gemiddelde afstand):
- Supermarkt: 0,7 km
- Basisschool: 0,6 km
- Huisarts: 1,0 km
- Apotheek: 1,1 km
- Bibliotheek: 3,6 km
- Restaurant: 0,9 km
- Treinstation: 2,2 km
De dagelijkse voorzieningen (supermarkt, huisarts, basisschool) zijn in Noord op korte afstand bereikbaar, wat de wijk in de praktijk zeer toegankelijk maakt.
De wijk Noord bestaat volgens de officiële CBS-indeling uit 15 buurten. De buurten zijn:
- Bedrijventerrein De Herven
- Bedrijventerrein Noord
- De Buitenpepers
- De Donk
- De Edelstenenbuurt
- De Hambaken
- De Haren
- De Herven
- De Muziekinstrumentenbuurt
- De Reit
- De Rompert
- De Slagen
- De Sprookjesbuurt
- Orthen
- Orthen west
Per buurt kunnen de cijfers aanzienlijk verschillen, zoals de woningwaarde, veiligheid en bevolkingssamenstelling. Klik op een buurt voor de specifieke statistieken.
Of Noord een goede wijk is om te wonen hangt af van wat je belangrijk vindt. Op basis van de cijfers valt op:
- Woningmarkt: gemiddelde WOZ €335.000, 41% koopwoningen
- Veiligheid: 53,1 misdrijven per 1.000 inwoners (NL: 44,5)
- Tevredenheid woonomgeving: 80,7%
- Inkomen: gemiddeld €29.000 per inwoner
De ervaren leefkwaliteit verschilt per buurt. Voor een goede afweging is het verstandig om naast de wijkcijfers ook de specifieke buurtpagina's te raadplegen.
Alle gegevens over Noord op deze pagina zijn afkomstig uit betrouwbare, openbare bronnen:
- CBS: kerncijfers
- GGD Gezondheidsmonitor: gezondheid, leefstijl, woontevredenheid
- Kiesraad: officiële uitslagen Tweede Kamerverkiezingen 2025
- Politie Nederland: geregistreerde misdrijven en overlastmeldingen
De cijfers worden periodiek geactualiseerd zodra nieuwe data beschikbaar komt. De meeste statistieken worden jaarlijks vernieuwd, de GGD-gezondheidsmonitor vierjaarlijks.