Over Noord in Rotterdam
Noord is een wijk met veel alleenstaanden. De bevolking is er overwegend hoogopgeleid. Het aantal inwoners groeit van nature, doordat er meer kinderen worden geboren dan er inwoners overlijden, en de bevolking is relatief divers van samenstelling. De gezondheidsbeleving ligt rond het landelijk gemiddelde. De sociale samenhang is minder uitgesproken, met relatief weinig vrijwilligers en mantelzorgers. Inwoners zijn opvallend tevreden over hun woonomgeving, duidelijk meer dan elders in de gemeente.
Wonen en leefomgeving
De wijk kenmerkt zich door een sterk stedelijke dichtheid met overwegend huurwoningen, met een sterk appartementenprofiel, en een oudere woningvoorraad (vooral van vóór 2000). Inwoners profiteren van een uitstekend voorzieningenniveau, met dagelijkse benodigdheden op loop- of fietsafstand. Op het gebied van veiligheid kent de wijk duidelijke uitdagingen, met fors meer misdrijven dan landelijk en relatief veel overlast.
Sociaaleconomisch en politiek
Financieel gezien kent Noord doorsnee inkomens, gecombineerd met een laag mediaan vermogen en een bovengemiddeld aandeel huishoudens rond het sociaal minimum. Politiek gezien kleurt de wijk duidelijk links en duidelijk progressief met D66 als grootste partij, met weinig religieus stemgedrag.
Kortom: een wijk met veel alleenstaanden en een uitgesproken huurmarkt.
Buurten in Noord
Agniesebuurt
4.070 inwoners
Agniesebuurt is een omvangrijke, stedelijke buurt met veel jonge bewoners. Het woningaanbod bestaat vooral uit compacte huurwoningen, vrijwel allemaal appartementen. De buurt biedt een levendig aanbod aan horeca en cultuur op loopafstand en heeft de dagelijkse voorzieningen op korte afstand. Wel worden er fors meer misdrijven geregistreerd dan in de meeste Nederlandse buurten.
Bergpolder
8.245 inwoners
Bergpolder is een omvangrijke, stedelijke buurt populair bij jonge bewoners en starters. Het woningaanbod bestaat vooral uit compacte huurwoningen, vrijwel allemaal appartementen. De buurt heeft de dagelijkse voorzieningen op korte afstand en biedt een levendig aanbod aan horeca en cultuur op loopafstand.
Blijdorp
10.420 inwoners
Blijdorp is een omvangrijke, stedelijke buurt populair bij jonge bewoners en starters. Het woningaanbod bestaat vooral uit compacte appartementen, met veel oudere bouw. De buurt heeft de dagelijkse voorzieningen op korte afstand en biedt een levendig aanbod aan horeca en cultuur op loopafstand.
Blijdorpsepolder
205 inwoners
Te weinig inwoners of woningen voor betrouwbare cijfers.
Liskwartier
7.730 inwoners
Liskwartier is een omvangrijke, stedelijke buurt populair bij jonge bewoners en starters. Het woningaanbod bestaat vooral uit compacte huurwoningen, vrijwel allemaal appartementen. De buurt heeft de dagelijkse voorzieningen op korte afstand en biedt een levendig aanbod aan horeca en cultuur op loopafstand.
Oude Noorden
17.365 inwoners
Oude Noorden is een omvangrijke, stedelijke buurt populair bij jonge bewoners en starters. Het woningaanbod bestaat vooral uit compacte huurwoningen, vrijwel allemaal appartementen. De buurt heeft de dagelijkse voorzieningen op korte afstand en biedt een levendig aanbod aan horeca en cultuur op loopafstand.
Provenierswijk
4.760 inwoners
Provenierswijk is een omvangrijke, stedelijke buurt populair bij jonge bewoners en starters. Het woningaanbod bestaat vooral uit compacte huurwoningen, vrijwel allemaal appartementen. De buurt biedt een levendig aanbod aan horeca en cultuur op loopafstand en heeft de dagelijkse voorzieningen op korte afstand. Wel worden er meer misdrijven geregistreerd dan in de meeste Nederlandse buurten.
Andere wijken in Rotterdam
Botlek-Europoort-Maasvlakte
3 buurten
Botlek-Europoort-Maasvlakte is een landelijke wijk met veel alleenstaanden. De woningvoorraad heeft een stedelijk appartementenprofiel in een overwegende huurmarkt, bij een qua inkomen gemiddelde bevolking.
Charlois
10 buurten
Charlois is een sterk stedelijke wijk met veel alleenstaanden. De woningvoorraad heeft een stedelijk appartementenprofiel in een overwegende huurmarkt, bij een qua inkomen gemiddelde bevolking.
Delfshaven
9 buurten
Delfshaven is een sterk stedelijke wijk met veel alleenstaanden. De woningvoorraad heeft een stedelijk appartementenprofiel in een overwegende huurmarkt, bij een qua inkomen gemiddelde bevolking.
Feijenoord
9 buurten
Feijenoord is een sterk stedelijke wijk met veel alleenstaanden. De woningvoorraad heeft een stedelijk appartementenprofiel in een overwegende huurmarkt, bij een qua inkomen gemiddelde bevolking.
Hillegersberg-Schiebroek
5 buurten
Hillegersberg-Schiebroek is een stedelijke wijk met een gemengde bevolkingssamenstelling. De woningvoorraad heeft een stedelijk appartementenprofiel in een gemengde koop- en huurmarkt, bij een qua inkomen gemiddelde bevolking.
Hoek van Holland
3 buurten
Hoek van Holland is een matig stedelijke wijk met een vergrijsd profiel. De woningvoorraad bestaat vooral uit eengezinswoningen in een overwegende huurmarkt, bij een qua inkomen gemiddelde bevolking.
Hoogvliet
2 buurten
Hoogvliet is een stedelijke wijk met een gemengde bevolkingssamenstelling. De woningvoorraad bestaat uit een mix van eengezinswoningen en appartementen in een gemengde koop- en huurmarkt, bij een qua inkomen gemiddelde bevolking.
IJsselmonde
4 buurten
IJsselmonde is een sterk stedelijke wijk met een gemengde bevolkingssamenstelling. De woningvoorraad heeft een stedelijk appartementenprofiel in een overwegende huurmarkt, bij een qua inkomen gemiddelde bevolking.
Kralingen-Crooswijk
8 buurten
Kralingen-Crooswijk is een sterk stedelijke wijk met veel alleenstaanden. De woningvoorraad heeft een stedelijk appartementenprofiel in een overwegende huurmarkt, bij een qua inkomen gemiddelde bevolking.
Nieuw Mathenesse
1 buurt
Nieuw Mathenesse is een stedelijke wijk met veel alleenstaanden. De woningvoorraad heeft een stedelijk appartementenprofiel in een overwegende huurmarkt, bij een qua inkomen gemiddelde bevolking.
Overschie
6 buurten
Overschie is een matig stedelijke wijk met een gemengde bevolkingssamenstelling. De woningvoorraad bestaat uit een mix van eengezinswoningen en appartementen in een gemengde koop- en huurmarkt, bij een qua inkomen gemiddelde bevolking.
Pernis
1 buurt
Pernis is een stedelijke wijk met een gemengde bevolkingssamenstelling. De woningvoorraad bestaat vooral uit eengezinswoningen in een overwegende koopsector, bij een qua inkomen gemiddelde bevolking.
Prins Alexander
8 buurten
Prins Alexander is een sterk stedelijke wijk met een gemengde bevolkingssamenstelling. De woningvoorraad bestaat uit een mix van eengezinswoningen en appartementen in een overwegende huurmarkt, bij een qua inkomen gemiddelde bevolking.
Rivium
1 buurt
Rivium is een stedelijke wijk met veel alleenstaanden. De woningvoorraad heeft een stedelijk appartementenprofiel in een overwegende huurmarkt, bij een qua inkomen gemiddelde bevolking.
Rotterdam Centrum
6 buurten
Rotterdam Centrum is een sterk stedelijke wijk met veel alleenstaanden. De woningvoorraad heeft een stedelijk appartementenprofiel in een overwegende huurmarkt, bij een qua inkomen gemiddelde bevolking.
Rotterdam-Noord-West
1 buurt
Rotterdam-Noord-West is een stedelijke wijk met veel alleenstaanden. De woningvoorraad heeft een stedelijk appartementenprofiel in een overwegende huurmarkt, bij een qua inkomen gemiddelde bevolking.
Rozenburg
2 buurten
Rozenburg is een stedelijke wijk met een gemengde bevolkingssamenstelling. De woningvoorraad bestaat vooral uit eengezinswoningen in een gemengde koop- en huurmarkt, bij een qua inkomen gemiddelde bevolking.
Spaanse Polder
1 buurt
Spaanse Polder is een landelijke wijk met een vergrijsd profiel. De woningvoorraad bestaat uit een mix van eengezinswoningen en appartementen in een gemengde koop- en huurmarkt, bij een qua inkomen gemiddelde bevolking.
Vondelingenplaat
1 buurt
Vondelingenplaat is een stedelijke wijk met veel alleenstaanden. De woningvoorraad heeft een stedelijk appartementenprofiel in een overwegende huurmarkt, bij een qua inkomen gemiddelde bevolking.
Waalhaven-Eemhaven
3 buurten
Waalhaven-Eemhaven is een landelijke wijk met veel alleenstaanden. De woningvoorraad heeft een stedelijk appartementenprofiel in een overwegende huurmarkt, bij een qua inkomen gemiddelde bevolking.
Postcodes in Noord
Veelgestelde vragen over Noord (Rotterdam)
Antwoorden op de meest gestelde vragen over wonen, leven en verhuizen in de wijk Noord in Rotterdam. Alle cijfers zijn gebaseerd op de meest recente data van CBS, GGD, Politie en Kiesraad en worden periodiek geactualiseerd. Gebruik deze informatie om een goed beeld te krijgen van Noord (Rotterdam) als woonwijk.
De wijk Noord in Rotterdam telt 52795 inwoners (bron: CBS). Daarmee is Noord (Rotterdam) qua omvang een zeer grote wijk, vergelijkbaar met een kleine stad.
De wijk telt 7 buurten volgens de officiële CBS-indeling en maakt deel uit van de gemeente Rotterdam, die in totaal 670610 inwoners heeft. Het aandeel van Noord binnen de gemeente komt daarmee op 7,9% van de totale bevolking.
De wijk Noord ligt in de gemeente Rotterdam. Dit is de officiële indeling die het CBS hanteert voor statistische rapportages over Nederlandse wijken en buurten.
De officiële CBS-wijkcode van Noord is
WK059905 en de gemeentecode van Rotterdam is
GM0599. Deze codes worden onder andere
gebruikt bij hypotheekaanvragen, verzekeringen en het opvragen van
wijk- en buurtstatistieken.
De bevolkingsdichtheid van Noord in Rotterdam bedraagt 10330 inwoners per km². Ter vergelijking: het landelijk gemiddelde is 533 inwoners per km², en in de gemeente Rotterdam als geheel wonen gemiddeld 3070 inwoners per km².
Noord (Rotterdam) is daarmee een uitgesproken stedelijke wijk met een hoge bevolkingsdichtheid. Dat hangt samen met veel gestapelde bouw, korte afstanden tot voorzieningen en een levendig straatbeeld.
In Noord (Rotterdam) bestaat 20% van de huishoudens uit gezinnen met kinderen, tegenover 31,6% landelijk. De gemiddelde huishoudgrootte bedraagt 1,7 personen (landelijk: 2,1).
In Noord wonen relatief weinig huishoudens met kinderen. De wijk trekt vaker singles, stellen of ouderen aan.
De leeftijdsverdeling van de inwoners van Noord (Rotterdam) is als volgt:
- 0-15 jaar: 12% (NL: 15,2%)
- 15-25 jaar: 14% (NL: 12,3%)
- 25-45 jaar: 42% (NL: 25,6%)
- 45-65 jaar: 21% (NL: 26,6%)
- 65 jaar en ouder: 11% (NL: 20,5%)
Het aandeel ouderen in Noord ligt duidelijk onder het landelijk gemiddelde. Dat duidt op een relatief jonge bevolkingsopbouw. De leeftijdsopbouw bepaalt voor een groot deel het karakter van Noord (Rotterdam), van de behoefte aan scholen en kinderopvang tot zorg en levensloopbestendige woningen.
Het opleidingsniveau in Noord is als volgt verdeeld:
- Hoog (HBO/WO): 48,8% (NL: 32,5%)
- Middelbaar (HAVO/VWO/MBO 2-4): 27,4% (NL: 41,2%)
- Praktisch (basis/VMBO/MBO 1): 23,8% (NL: 26,3%)
De wijk kent een bovengemiddeld hoog opgeleide bevolking. Een hoog opleidingsniveau gaat doorgaans samen met een gevarieerd voorzieningenaanbod.
Van de inwoners van Noord (Rotterdam) heeft 45% een Nederlandse herkomst (landelijk: 72,1%). Het aandeel inwoners met een Europese herkomst buiten Nederland is 14%, en met een herkomst buiten Europa 41%.
Noord (Rotterdam) is qua herkomst aanzienlijk diverser dan het landelijk gemiddelde, met een grote variëteit aan culturen en achtergronden.
De gemiddelde WOZ-waarde van een woning in Noord (Rotterdam) bedraagt €356.000 (peiljaar 2024). Hieronder de vergelijking met de omliggende gebieden:
- Wijk Noord: €356.000
- Gemeente Rotterdam: €334.000
- Nederland: €378.000
Daarmee liggen de woningprijzen in Noord 5,8% onder het landelijk gemiddelde, wat de wijk relatief betaalbaar maakt en met name voor starters en doorstromers interessant kan zijn. De WOZ-waarde verschilt per buurt binnen de wijk; de exacte cijfers per buurt vind je via het buurtoverzicht onderaan deze pagina.
In Noord (Rotterdam) is 33% van de woningen een koopwoning, en 67% een huurwoning. Landelijk ligt het aandeel koopwoningen op 57,2%, in de gemeente Rotterdam op 35,0%.
In Noord is een fors deel van de woningvoorraad huur. Dat hangt vaak samen met een groter aandeel sociale huur, en maakt de wijk toegankelijk voor verschillende inkomensgroepen.
De woningvoorraad in Noord (Rotterdam) is als volgt opgebouwd:
- Tussenwoningen: 3%
- Hoekwoningen: 0%
- Twee-onder-één-kap: 0%
- Vrijstaande woningen: 0%
- Appartementen: 97%
Het totale aandeel eengezinswoningen in Noord bedraagt 3% (landelijk: 63,4%). Het woningtype-profiel bepaalt sterk de prijsklasse en de doelgroep die in Noord terechtkomt, van starters in een appartement tot doorstromers in een vrijstaand huis.
De doorsnee woning in Noord (Rotterdam) is gebouwd in 1934, tegenover 1977 landelijk. 50% van de woningen is gebouwd tussen 1914 en 1980, 80% tussen 1898 en 1993.
Daarmee is de doorsnee woning hier 43 jaar ouder dan in de rest van Nederland.
In Noord (Rotterdam) heeft 3% van de woningen zonnepanelen op het dak. Het landelijk gemiddelde bedraagt 35,8%, in de gemeente Rotterdam 11,0%. Daarnaast is 10% van de woningen aardgasvrij (landelijk: 11,2%).
Op het gebied van zelfopgewekte zonne-energie loopt Noord achter op het landelijk gemiddelde. Er is hier nog ruimte voor verdere verduurzaming. Voor wie hecht aan duurzaam wonen of lagere energielasten, zijn dit relevante indicatoren.
Een gemiddeld huishouden in Noord (Rotterdam) verbruikt jaarlijks:
- Elektriciteit: 1850 kWh (landelijk: 2550 kWh)
- Aardgas: 640 m³ (landelijk: 800 m³)
- Teruglevering zonnepanelen: 30 kWh
Deze cijfers geven een indicatie van de te verwachten energielasten bij een verhuizing naar Noord, al lopen de verschillen tussen woningen flink op, afhankelijk van isolatie, woningtype en huishoudsamenstelling.
In Noord (Rotterdam) worden gemiddeld per jaar 4533 misdrijven geregistreerd, oftewel 85,9 per 1.000 inwoners. Het landelijk gemiddelde ligt op 44,5 per 1.000 inwoners, in de gemeente Rotterdam op 79,9.
De criminaliteitscijfers in Noord liggen duidelijk boven het landelijk gemiddelde. Het type criminaliteit en de beleving verschillen wel sterk per buurt. De veiligheidsbeleving kan per buurt sterk verschillen. Bekijk daarvoor de specifieke buurtpagina's onderaan deze pagina.
In Noord (Rotterdam) worden gemiddeld per jaar 95 woninginbraken geregistreerd door de politie. In de hele gemeente Rotterdam zijn dat er 1050 per jaar.
Het aantal inbraken en diefstallen per 1.000 inwoners in Noord bedraagt 41,6, tegenover 15,6 landelijk. Eenvoudige preventieve maatregelen zoals goed hang- en sluitwerk en buitenverlichting verkleinen het risico aanzienlijk.
In Noord (Rotterdam) worden gemiddeld per jaar 2575 overlastmeldingen geregistreerd, oftewel 48,8 per 1.000 inwoners (landelijk: 25,1). De meest voorkomende meldingen zijn:
- Jeugdoverlast: 387 meldingen per jaar
- Verwarde personen: 641 meldingen per jaar
- Alcohol/drugs: 456 meldingen per jaar
Het gemiddeld besteedbaar inkomen per inwoner in Noord bedraagt €34.000 per jaar (landelijk: €33.000, gemeente Rotterdam: €31.000). Het gestandaardiseerd huishoudinkomen (gecorrigeerd voor huishoudsamenstelling) komt uit op €35.000.
Gemeten per inkomensontvanger ligt het inkomen in Noord rond dat van de doorsnee Nederlandse wijk.
Noord kan worden gekenmerkt als een wijk met een doorsnee inkomensniveau. Van de inwoners heeft 23% een hoog inkomen (landelijk: 20,0%) en 40% een laag inkomen.
Het mediaan vermogen per huishouden in Noord bedraagt €12.000, tegenover een landelijke mediaan van €136.000.
De uitkeringscijfers in Noord:
- Bijstand: 4,89% (NL: 2,23%)
- WW: 1,19% (NL: 0,79%)
- Arbeidsongeschiktheid: 3,54% (NL: 4,28%)
- AOW: 9,87% (NL: 18,15%)
Het aandeel huishoudens met een bijstandsuitkering in Noord ligt boven het landelijk gemiddelde. Dat hangt vaak samen met de samenstelling van de woningvoorraad.
De gezondheidsbeleving van inwoners van Noord:
- (Zeer) goed ervaren gezondheid: 71,0% (NL: 72,8%)
- Eén of meer langdurige aandoeningen: 33,1% (NL: 34,9%)
- Wekelijks sportend: 61,2% (NL: 54,9%)
De gezondheidsbeleving in Noord is vergelijkbaar met het Nederlands gemiddelde.
In Noord voelt 50,7% van de inwoners zich in enige mate eenzaam, en 16,2% sterk eenzaam. Het landelijk gemiddelde is respectievelijk 47,2% en 13,6%.
Eenzaamheid is een belangrijke graadmeter voor de sociale kwaliteit van een wijk. Sociale cohesie wordt versterkt door vrijwilligerswerk (17,8% in Noord tegen 24,7% landelijk) en mantelzorg (9,1% versus 13,7% landelijk).
De inwoners van Noord beoordelen hun woonomgeving als volgt:
- 79,8% is tevreden met de eigen woning (NL: 88,1%)
- 79,4% is tevreden met de woonomgeving (NL: 86,9%)
- 68,9% is tevreden met het groen in de omgeving (NL: 84,1%)
De woontevredenheid in Noord ligt onder die in de meeste andere Nederlandse wijken. Dat kan samenhangen met overlast, voorzieningen of de staat van de openbare ruimte.
Bij de Tweede Kamerverkiezingen 2025 was D66 de grootste partij in Noord met 25,2% van de stemmen. In de gemeente Rotterdam als geheel was D66 de grootste partij.
Het stemgedrag van een wijk weerspiegelt vaak het sociaaleconomisch profiel: opleidingsniveau, leeftijdsopbouw en woningvoorraad spelen hierin een belangrijke rol.
Het stemgedrag in Noord was bij de Tweede Kamerverkiezingen 2025 voor 37,6% rechts en voor 62,4% links (landelijk: 55,1% rechts). Elke partij heeft daarbij een vaste positie op de as; het percentage is het gewogen gemiddelde van alle stemmen, met 50% als het midden.
Noord stemt daarmee duidelijk linkser dan het Nederlands gemiddelde. Op de progressief-conservatieve as is het stemgedrag in Noord voor 64,7% progressief (landelijk: 45,1%).
In Noord stemde 7,0% van de kiezers op een confessionele partij (CDA, ChristenUnie of SGP) bij de Tweede Kamerverkiezingen 2025. Landelijk ligt dat percentage op 16,0%.
Verdeling per partij in Noord:
- CDA: 5,7% (NL: 11,8%)
- ChristenUnie: 1,1% (NL: 1,9%)
- SGP: 0,3% (NL: 2,3%)
De gemiddelde afstand tot een grote supermarkt vanuit een woning in Noord bedraagt 0,5 km (landelijk: 0,96 km). Binnen 3 km zijn vanaf een gemiddelde woning in Noord 44,4 supermarkten te bereiken.
Dagelijkse boodschappen doen is in Noord daarmee zeer eenvoudig: een supermarkt is doorgaans op loopafstand.
Vanuit een gemiddelde woning in Noord liggen de belangrijkste zorgvoorzieningen op:
- Huisartsenpraktijk: 0,5 km
- Apotheek: 0,6 km
- Ziekenhuis (incl. buitenpolikliniek): 1,8 km
- Huisartsenpost: 1,8 km
De nabijheid van zorgvoorzieningen is met name voor ouderen, gezinnen met jonge kinderen en mensen met een chronische aandoening een belangrijke factor bij de keuze voor een wijk.
De gemiddelde afstand tot de dichtstbijzijnde basisschool in Noord bedraagt 0,5 km (landelijk: 0,76 km). Binnen 1 km zijn vanuit een gemiddelde woning in Noord 3,6 basisscholen bereikbaar.
Voor voortgezet onderwijs ligt een middelbare school op gemiddeld 0,8 km. De afstand tot scholen is voor gezinnen met kinderen een belangrijke factor bij de keuze voor een woning in Noord.
Vanuit een gemiddelde woning in Noord ligt de dichtstbijzijnde oprit naar een hoofdverkeersweg op 1,1 km (landelijk: 1,89 km). Het dichtstbijzijnde treinstation ligt op gemiddeld 2,1 km (landelijk: 5,29 km).
Noord is daarmee uitstekend bereikbaar met het openbaar vervoer: een station ligt doorgaans op fietsafstand.
Belangrijkste voorzieningen rond een gemiddelde woning in Noord (gemiddelde afstand):
- Supermarkt: 0,5 km
- Basisschool: 0,5 km
- Huisarts: 0,5 km
- Apotheek: 0,6 km
- Bibliotheek: 2,0 km
- Restaurant: 0,3 km
- Treinstation: 2,1 km
De dagelijkse voorzieningen (supermarkt, huisarts, basisschool) zijn in Noord op korte afstand bereikbaar, wat de wijk in de praktijk zeer toegankelijk maakt.
De wijk Noord bestaat volgens de officiële CBS-indeling uit 7 buurten. De buurten zijn:
- Agniesebuurt
- Bergpolder
- Blijdorp
- Blijdorpsepolder
- Liskwartier
- Oude Noorden
- Provenierswijk
Per buurt kunnen de cijfers aanzienlijk verschillen, zoals de woningwaarde, veiligheid en bevolkingssamenstelling. Klik op een buurt voor de specifieke statistieken.
Of Noord een goede wijk is om te wonen hangt af van wat je belangrijk vindt. Op basis van de cijfers valt op:
- Woningmarkt: gemiddelde WOZ €356.000, 33% koopwoningen
- Veiligheid: 85,9 misdrijven per 1.000 inwoners (NL: 44,5)
- Tevredenheid woonomgeving: 79,4%
- Inkomen: gemiddeld €34.000 per inwoner
De ervaren leefkwaliteit verschilt per buurt. Voor een goede afweging is het verstandig om naast de wijkcijfers ook de specifieke buurtpagina's te raadplegen.
Alle gegevens over Noord op deze pagina zijn afkomstig uit betrouwbare, openbare bronnen:
- CBS: kerncijfers
- GGD Gezondheidsmonitor: gezondheid, leefstijl, woontevredenheid
- Kiesraad: officiële uitslagen Tweede Kamerverkiezingen 2025
- Politie Nederland: geregistreerde misdrijven en overlastmeldingen
De cijfers worden periodiek geactualiseerd zodra nieuwe data beschikbaar komt. De meeste statistieken worden jaarlijks vernieuwd, de GGD-gezondheidsmonitor vierjaarlijks.